Kto wymyślił szachy?

Szachy nie mają jednego wynalazcy. Za ich przodka uznaje się czaturangę, grę powstałą w Indiach około VI wieku naszej ery, która przez Persję i świat arabski dotarła do Europy, gdzie w XV wieku przybrała dzisiejszą formę.

W skrócie: Indie (czaturanga, ok. VI w.) → Persja (czatrang) → świat arabski (szatrandż) → Europa (ok. X w.) → wielka reforma zasad w XV wieku, po której hetman stał się najsilniejszą figurą. Samo „szach mat" pochodzi z perskiego „szah mat", czyli „król jest bezradny".

Indie: czaturanga, przodek wszystkich szachów

Najstarszym powszechnie uznawanym przodkiem szachów jest czaturanga, znana z Indii z czasów imperium Guptów, około VI wieku n.e. Nazwa oznacza „cztery rodzaje wojsk": piechotę, jazdę, słonie i rydwany, które odpowiadały dzisiejszym pionom, skoczkom, gońcom i wieżom. Dokładna data i osoba twórcy są nieznane; gra najpewniej rozwijała się stopniowo, a legendy o pojedynczym mędrcu-wynalazcy pozostają legendami.

Persja i świat arabski: skąd wzięło się „szach mat"

Z Indii gra trafiła do Persji, gdzie nazwano ją czatrang. Stąd pochodzi najsłynniejsze szachowe wyrażenie: „szah mat", czyli „król jest bezradny", dzisiejsze „szach mat". Po podboju Persji grę przejął świat arabski jako szatrandż i to arabscy mistrzowie jako pierwsi spisywali zadania szachowe oraz analizy. Najstarsze zachowane kompozycje mają ponad tysiąc lat.

Europa i wielka reforma XV wieku

Do Europy szachy dotarły około X wieku, głównie przez arabską Hiszpanię i przez szlaki handlowe Morza Śródziemnego. Prawdziwa rewolucja przyszła pod koniec XV wieku na Półwyspie Iberyjskim i we Włoszech: hetman, wcześniej figura słaba poruszająca się o jedno pole, otrzymał dzisiejszy, potężny zasięg, a goniec zaczął przecinać całą przekątną. Gra gwałtownie przyspieszyła i to właśnie od tej reformy gramy w szachy, które znamy dziś.

Dlaczego po polsku mówimy „hetman", a nie „królowa"?

W wielu językach najsilniejsza figura to „królowa" (queen, dame). Polska tradycja nazywa ją hetmanem, od staropolskiego tytułu najwyższego dowódcy wojsk. Nazwa „królowa" bywa używana potocznie, ale w polskiej literaturze szachowej i na turniejach obowiązuje hetman.

Szachy nowożytne: od kawiarni do federacji

Pierwszy międzynarodowy turniej rozegrano w Londynie w 1851 roku, a za pierwszego oficjalnego mistrza świata uznaje się Wilhelma Steinitza po meczu z 1886 roku. Międzynarodowa Federacja Szachowa FIDE powstała w 1924 roku w Paryżu i do dziś organizuje mistrzostwa świata oraz olimpiady szachowe.

Legenda o ziarnach na szachownicy

Najsłynniejsza opowieść o powstaniu szachów to legenda o mędrcu, który za wynalezienie gry poprosił władcę o „skromną" zapłatę: jedno ziarno pszenicy na pierwszym polu szachownicy, dwa na drugim, cztery na trzecim i tak dalej, podwajając na każdym z 64 pól. Władca się zgodził, nie licząc. Suma przekracza 18 trylionów ziaren, więcej niż świat produkuje przez wieki. Legenda nie mówi prawdy o pochodzeniu gry, ale od stuleci uczy jednego z najważniejszych pojęć matematyki: wzrostu wykładniczego.

Najkrótsze odpowiedzi

• Kto wynalazł szachy? Nikt pojedynczy: gra ewoluowała z indyjskiej czaturangi.
• Gdzie wynaleziono szachy? W Indiach; obecną formę zasad ukształtowała Europa XV wieku.
• Kiedy powstały szachy? Około VI wieku n.e.; dzisiejsze zasady mają ponad 500 lat.

Historia za Tobą. Czas na praktykę. Reguły wypróbujesz na żywo na stronie zasad gry w szachy, ustawienie figur pokaże Ci strona ustawienia szachownicy, a pełną ścieżkę nauki znajdziesz w przewodniku jak grać w szachy.

Jeśli interesuje Cię historia współczesnych mistrzów, przeczytaj też biografię Garry’ego Kasparowa, z trzema lekcjami o aktywnej grze, które można od razu przećwiczyć przeciwko botowi.

Najczęstsze pytania

Kto wymyślił szachy?

Szachy nie mają jednego wynalazcy. Powstały z indyjskiej gry czaturanga około VI wieku naszej ery, a legendy o pojedynczym mędrcu i ziarnach pszenicy na szachownicy są późniejszym dodatkiem. Dzisiejsza postać gry to efekt kilkunastu wieków stopniowych zmian.

Gdzie wynaleziono szachy?

W Indiach, jako gra czaturanga, około VI wieku naszej ery. Stamtąd trafiły do Persji pod nazwą szatrandż, a wraz z podbojami arabskimi do Hiszpanii i dalej do Europy. Polskie słowo szach pochodzi wprost od perskiego określenia króla.

Kiedy powstały dzisiejsze zasady szachów?

Pod koniec XV wieku w Hiszpanii i we Włoszech. Wtedy hetman i goniec dostały dzisiejsze, dalekosiężne ruchy, co ogromnie przyspieszyło grę. Wcześniej hetman był jedną z najsłabszych figur i poruszał się tylko o jedno pole po skosie.

Aplikacja działa w przeglądarce, na telefonie i komputerze.