Szachy w szkole i przedszkolu
Szachy w szkole to zwykle koło zainteresowań, zajęcia dodatkowe albo innowacja pedagogiczna w klasach I–III. Na tej stronie jest gotowy scenariusz zajęć 45 minut, wersja dla przedszkola, program na semestr i darmowe materiały do druku.
W skrócie: jedne zajęcia to jeden temat: krótkie wprowadzenie na planszy demonstracyjnej, zadania na kartce, gra w parach i podsumowanie. Karty do druku z kluczem odpowiedzi i kurs dla uczniów są za darmo i bez kont. Szkoła może też dołączyć do programu „Edukacja przez szachy w szkole” Polskiego Związku Szachowego.
Scenariusz zajęć 45 minut
| Czas | Część | Co robią uczniowie |
|---|---|---|
| 5 min | Powtórka | jedno pytanie z poprzednich zajęć, pokazane na planszy |
| 10 min | Nowy temat | nauczyciel pokazuje jeden ruch albo jeden motyw na planszy demonstracyjnej lub na tablicy |
| 15 min | Zadania | kartka z 6–12 zadaniami na ten temat, w parach albo samodzielnie |
| 10 min | Gra | partia w parach albo pozycja do rozegrania z jednym zadaniem, na przykład „daj mata” |
| 5 min | Podsumowanie | uczniowie mówią, czego się nauczyli; klucz odpowiedzi |
Gotowy scenariusz jednej lekcji z jednym wzorcem i program na osiem tygodni są w pakiecie dla trenera.
Szachy w przedszkolu: krótsze zajęcia
W przedszkolu zajęcia są krótsze i bardziej ruchowe. Jeden pomysł na spotkanie około 25 minut: zagadka o figurze na powitanie, „wieża jedzie prosto” na dużej planszy na dywanie, zabawa jedną figurą na planszach w parach, na koniec rysowanie poznanej figury. Całe partie zostawiamy na później. Jak ocenić, czy dziecko jest gotowe na pełne zasady, opisuje poradnik od jakiego wieku szachy.
Program na semestr
- Plansza, nazwy pól, wieża i goniec.
- Hetman, król i skoczek.
- Pion: ruch, bicie, promocja.
- Szach i obrona przed szachem.
- Mat w jednym ruchu.
- Pat i remis.
- Roszada i bicie w przelocie.
- Wartość figur i wymiany.
- Matowanie samotnego króla hetmanem i wieżą.
- Zasady otwarcia: centrum, rozwój, roszada.
- Widełki.
- Związanie.
- Turniej klasowy.
Każdy punkt to jedno albo dwa spotkania. Ta kolejność odpowiada kursowi nauki szachów, więc uczniowie mogą powtarzać temat w domu.
Karty do druku i materiały na tablicę
- 23 arkusze do druku, po jednym motywie na kartkę, z kluczem odpowiedzi na osobnej stronie.
- Generator kart: własna karta z wybranych motywów i poziomu.
- Zadania na planszy do pokazania na rzutniku.
- Słownik szachowy z krótkimi definicjami pojęć, na przykład szach.
- Do grania w domu: szachy dla dzieci online, bez konta i bez czatu.
Innowacja pedagogiczna
Szachy w klasach I–III często wprowadza się jako innowację pedagogiczną. Ustawa Prawo oświatowe nie opisuje osobnej procedury innowacji, więc tryb jej wprowadzania ustala szkoła, zwykle w statucie albo w wewnętrznej procedurze. Uchwały rady pedagogicznej ustawa wymaga przy eksperymencie pedagogicznym (art. 70 ust. 1 pkt 3), który potrzebuje też zgody kuratora oświaty (art. 45). Opis innowacji zwykle zawiera: cel, adresatów, czas trwania, treści (program wyżej), metody, potrzebny sprzęt i sposób ewaluacji, na przykład turniej klasowy i kartkę sprawdzającą na koniec semestru.
Programy, do których szkoła może dołączyć
- „Edukacja przez szachy w szkole” Polskiego Związku Szachowego: warunkiem przystąpienia szkoły jest przeszkolenie nauczycieli na kursie 72 godzin, a szkoła dostaje bezpłatnie 15 kompletów szachów i szachy demonstracyjne (stan z 2024 r.).
- „Szachy w mazowieckiej szkole” Mazowieckiego Samorządowego Centrum Doskonalenia Nauczycieli: 72-godzinne szkolenie dla dwóch nauczycieli z placówki (700 zł za dwie osoby w X edycji, 2025 r.) i bezpłatny sprzęt szachowy dla placówki; projekt współfinansuje Samorząd Województwa Mazowieckiego.
Warunki zmieniają się co edycję, więc aktualne zasady trzeba sprawdzić u organizatora. W Parlamencie Europejskim deklarację pisemną o wprowadzeniu programu „Szachy w szkole” do systemów edukacji Unii podpisało 415 posłów (15 marca 2012 r.); to apel polityczny, bez mocy prawnej.
Źródła
- Ustawa Prawo oświatowe, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 820 (ISAP)
- Sala G., Gobet F., Educational Research Review 18 (2016), s. 46–57
- Jerrim J. i in., The Journal of Human Resources 53(4), s. 993–1021
- Polski Związek Szachowy: kurs dla nauczycieli w programie „Edukacja przez szachy w szkole” (2024)
- MSCDN: zaproszenie do X edycji projektu „Szachy w mazowieckiej szkole” (2025)
- Parlament Europejski, Legislative Observatory: procedura 2012/2054(DCE)
Najczęstsze pytania
Czy uczniowie muszą zakładać konta?
Nie. Kurs, zadania i gra z komputerem działają bez konta. Postęp zapisuje się w przeglądarce, więc na wspólnym komputerze w pracowni każdy uczeń najlepiej korzysta z tej samej przeglądarki albo z własnego urządzenia.
Ile kosztują materiały?
Nic. Karty do druku, generator kart i kurs są za darmo, bez reklam. Pakiet dla trenera jest bezpłatnym pilotażem.
Jak wprowadzić szachy jako innowację pedagogiczną?
Ustawa Prawo oświatowe nie opisuje osobnej procedury innowacji pedagogicznej, więc tryb ustala szkoła, zwykle w statucie albo w wewnętrznej procedurze. Uchwały rady pedagogicznej ustawa wymaga przy eksperymencie pedagogicznym (art. 70 ust. 1 pkt 3), który potrzebuje też zgody kuratora oświaty (art. 45). Opis innowacji zwykle zawiera cel, adresatów, czas trwania, treści, metody i sposób ewaluacji.
Czy szachy poprawiają wyniki z matematyki?
Dowody są słabsze, niż się często mówi. Metaanaliza Sali i Gobeta (2016, 24 badania) pokazała umiarkowany średni efekt, ale żadne z badań nie miało układu bez zastrzeżeń. Losowe badanie ponad 4000 dzieci w Anglii (Jerrim i in.) nie wykazało wpływu nauki szachów na wyniki z matematyki, czytania ani nauk przyrodniczych. Szachy warto uczyć dla nich samych: uczą planowania, liczenia wariantów i przegrywania.
Pobierz karty do druku: za darmo
PDF albo druk prosto ze strony, klucz odpowiedzi na osobnej kartce.