Kiedy dziecko jest gotowe na zadania
Zadanie szachowe zakłada, że dziecko zna ruchy wszystkich figur i odróżnia szach od mata. Jeśli myli te dwa pojęcia, wróć najpierw do strony Szach i mat. Przy macie w jednym ruchu cała praca polega na sprawdzeniu, czy król ma jeszcze wyjście z szachu, więc bez tej umiejętności dziecko zgaduje.
Dobry sprawdzian przed pierwszą kartką: ustaw na planszy szach i poproś, żeby dziecko wymieniło trzy wyjścia. Król może uciec, szach można zasłonić albo szachującą figurę można zbić. Jeśli dziecko robi to bez pomocy, jest gotowe. Przykładowa pozycja do takiego sprawdzianu:
Pozycja ułożona do tego artykułu: szach wieżą i trzy wyjścia z szacha.
Sprawdzian przed pierwszą kartką. Wieża e1 szachuje króla e8. Dziecko powinno samo wymienić trzy wyjścia z szacha.
Pierwsze wyjście: król ucieka z linii e.
1… Ge7 Drugie wyjście: goniec zasłania szach na polu e7.
1… Sxe1 Trzecie wyjście: skoczek zbija szachującą wieżę. To najlepszy ruch, bo czarne zdobywają wieżę.
Od czego zacząć: trzy kartki po kolei
Arkusze na stronie zadań do druku są podzielone na trzy grupy poziomu: „Na początek”, „Kolejny krok” i „Dla zaawansowanych”. Poziom wynika z kolejności nauki, a nie z wieku. Dziecko, które gra od roku, może być dalej niż starsze, które dopiero poznało ruchy figur.
Na pierwsze tygodnie proponujemy trzy kartki w tej kolejności.
1. Mat w 1 ruchu, grupa „Na początek”, 9 zadań. W każdej pozycji jest jeden ruch, który kończy partię. Dziecko uczy się szukać szachów i sprawdzać pola wokół króla. Oto ostatnie zadanie z tej kartki, do rozwiązania na planszy:
Zadanie z arkusza Mat w 1 ruchu, pozycja z zestawu treningowego Szachmaty.
Zadanie 9 z arkusza „Mat w 1 ruchu”.
Białe grają i dają mata w jednym ruchu. Czarny król nie ma ani jednego wolnego pola.
Pokaż rozwiązanie
Skoczek szachuje króla h8. Król nie ucieknie, bo g8 zajmuje jego wieża, a g7 i h7 jego piony. Skoczka nie zbije żadna czarna bierka.
Więcej takich pozycji: Trening, mat w 1 ruchu
Takiego mata, w którym król jest zamknięty przez własne bierki (mat duszony), dziecko samo nie wymyśli przy pierwszej partii. Na kartce widzi go od razu w gotowej pozycji i zapamiętuje obraz.
2. Darmowy materiał, też „Na początek”, 10 zadań. Przeciwnik zostawił figurę bez obrony i trzeba ją zbić. Ta kartka uczy pytania, które przydaje się w każdej partii: czy ktoś broni tej figury?
Zadanie z arkusza Darmowy materiał, pozycja z zestawu treningowego Szachmaty.
Zadanie 3 z arkusza „Darmowy materiał”.
Białe grają. Co można zabrać za darmo?
Pokaż rozwiązanie
Czarna wieża stała na d5 bez obrony. Skoczek bije ją bez odwetu: zysk pięciu pionów.
Więcej takich pozycji: Trening, darmowy materiał
Ten sam nawyk działa w drugą stronę. Dziecko, które szuka niebronionych figur przeciwnika, szybciej zauważa też własne. Więcej o tym błędzie piszemy w artykule Jak nie podstawiać figur.
3. Mat w 2 ruchy, grupa „Kolejny krok”, 8 zadań. Tu po raz pierwszy trzeba policzyć odpowiedź przeciwnika, czyli zrobić najprostsze liczenie wariantów: białe szachują, czarne mają jeden ruch, białe matują.
Zadanie z arkusza Mat w 2 ruchy, pozycja z zestawu treningowego Szachmaty.
Zadanie 1 z arkusza „Mat w 2 ruchy”. Wieża f4 pilnuje linii f, więc król nie wejdzie na f7 ani f8.
Szach wzdłuż linii g. Pole g7 też jest teraz pod obstrzałem.
Jedyny ruch czarnych.
Wieża matuje na ostatnim rzędzie. Pola g7 i g8 trzyma wieża g5, a na h7 stoi czarny pion.
Przy tej kartce warto poprosić dziecko, żeby zapisało oba ruchy białych i ruch czarnych pomiędzy nimi. Samo „wieża na g5” to tylko połowa odpowiedzi.
Jak dobrać poziom
Najprostsza miara to wynik na kartce bez podpowiedzi. W programie ośmiu tygodni z pakietu dla trenera każdy tydzień kończy się bramką przejścia, zwykle sześć z ośmiu zadań rozwiązanych bez podpowiedzi. Podobną zasadę można stosować w domu:
- Większość zadań dobrze, bez podpowiedzi: czas na następną kartkę.
- Połowa dobrze: ta sama kartka jeszcze raz za kilka dni albo te same pozycje na ekranie.
- Mniej niż połowa: krok wstecz. Przy macie w 2 ruchach wróć do mata w 1, przy macie w 1 do szukania szachów.
Jeśli pierwsze zadania z kartki idą szybko i bez błędów, nie trzeba rozwiązywać jej do końca. Można od razu sięgnąć po następną.
Ile zadań na raz
Jedna kartka to jeden motyw, więc jedno spotkanie może mieć jedną kartkę. Arkusze z trzech kartek wyżej mają od 8 do 10 pozycji. Nie trzeba ich rozwiązać naraz: jeśli dziecko traci uwagę po połowie, lepiej skończyć i wrócić do reszty następnego dnia, niż dokończyć na siłę.
Mieszanie motywów zostaw na później. Dopóki dziecko uczy się wzorca, pomaga mu wiedzieć, czego szuka. Gdy kilka kartek z grupy „Na początek” idzie dobrze, sprawdzianem może być arkusz startowy na stronie Zadania szachowe do druku: dwanaście zadań z trzech motywów na jednej kartce.
Jak sprawdzać odpowiedzi
Klucz odpowiedzi jest zapisany notacją, na przykład Sf7#. Przy każdym arkuszu jest ściąga z literami figur, a szerzej zapis wyjaśniamy w artykule Notacja szachowa.
Sama zgodność z kluczem to jednak mało. Kilka sposobów, żeby sprawdzanie też uczyło:
- Poproś o ruch na prawdziwej planszy. Dziecko ustawia pozycję z kartki i wykonuje swój ruch. Przy okazji ćwiczy nazwy pól.
- Zapytaj „dlaczego to mat?”. Dobra odpowiedź wymienia wyjścia z szachu i mówi, czemu żadne nie działa.
- Przy błędzie nie podawaj od razu rozwiązania. Zagraj za przeciwnika najlepszą obronę i pozwól dziecku samemu zobaczyć, że król uciekł albo figura była broniona. Przykład jest pod listą.
- Sprawdź na ekranie. Pozycje z arkuszy są też w treningu taktycznym. Plansza od razu mówi, czy ruch jest dobry, a po błędzie można poprosić o podpowiedź. Dorosły nie musi wtedy sam znać odpowiedzi.
Najczęstsza błędna odpowiedź w zadaniu z wieżami to szach na ostatnim rzędzie. Gra za przeciwnika szybko pokazuje, dlaczego nie działa:
Zadanie z arkusza Mat w 2 ruchy, błędna odpowiedź 1.Wd8+ i najlepsza obrona czarnych.
To samo zadanie z arkusza „Mat w 2 ruchy” i częsta błędna odpowiedź. Tak wygląda sprawdzanie przez grę za przeciwnika.
Szach wieżą na ostatnim rzędzie wygląda groźnie.
Jedyny ruch czarnych, ale wystarczy: król wychodzi na g7 i mata w drugim ruchu już nie ma. Pole g7 było wolne, bo wieża d5 odeszła z linii g.
Na kartce czy na ekranie
Oba sposoby się uzupełniają. Kartka nie podpowiada, więc dziecko musi samo przemyśleć ruch i nie może go cofnąć. Ekran daje szybką odpowiedź i pozwala rozwiązać więcej pozycji w tym samym czasie.
Dobry rytm na początek: najpierw kartka z ołówkiem, potem te same pozycje w Treningu jako sprawdzenie. Gdy dziecko pewnie rozwiązuje maty w jednym i w dwóch ruchach, może sprawdzić je w partii. Na stronie Gra z komputerem na start wybierz pasmo „Pierwsze partie”.
Najczęstsze pytania
Od jakich zadań zacząć?
Od kartki Mat w 1 ruchu, a potem Darmowy materiał. Obie są w grupie „Na początek” na stronie zadań do druku. Mat w 2 ruchy to kolejny krok.
Kiedy przejść do trudniejszej kartki?
Gdy dziecko rozwiązuje większość zadań bez podpowiedzi. Przy połowie dobrych odpowiedzi lepiej powtórzyć tę samą kartkę za kilka dni.
Ile zadań dać dziecku na raz?
Jedną kartkę z jednym motywem, czyli od 8 do 10 pozycji. Jeśli dziecko traci uwagę w połowie, lepiej skończyć i wrócić do reszty następnego dnia.
