Pat w wygranej końcówce: jak nie oddać remisu

Reguła: policz ruchy przeciwnika

Pat nie bierze się znikąd. Pojawia się wtedy, gdy przeciwnikowi zostało bardzo mało ruchów, a my odbieramy mu ostatni. Dlatego przed każdym ruchem w wygranej końcówce, gdy przeciwnik ma samego króla albo króla i zablokowane piony, warto zadać jedno pytanie: ile legalnych ruchów będzie miał po moim ruchu?

• Jeśli zero i nie daję szacha, to jest pat. Szukam innego ruchu.
• Jeśli zero i daję szacha, to jest mat.
• Jeśli jeden albo dwa, sprawdzam, czy po jego odpowiedzi nie zrobię pata w następnym ruchu.

Liczenie trwa kilka sekund, bo przy samym królu jest najwyżej osiem pól do sprawdzenia. Trzeba tylko pamiętać o bierkach, które wyglądają na martwe: pion zablokowany na przedostatniej linii też jest bierką bez ruchu.

(powrót do spisu)

Hetman w rogu

Przy macie hetmanem popularna jest metoda „na odległość skoczka”: hetman staje o skok skoczka od króla przeciwnika i odbiera mu pola. Opisujemy ją na stronie Mat królem i hetmanem. W rogu ta sama odległość daje pata.

Pozycja ułożona do tego artykułu: król i hetman przeciw królowi przy rogu.

Po 1...Ka8 ruch 2.Hc7 wygląda naturalnie, bo hetman znowu stoi o skok skoczka od króla. Czarny król nie ma jednak żadnego pola i partia kończy się remisem. Prawidłowo hetman zostaje na d7 i trzyma króla między a8 i b8, a do pracy rusza król białych. Po pięciu ruchach królem hetman daje mata na b7. Tablica końcówek potwierdza: 2.Hc7 remisuje, a spokojne 2.Ke2 wygrywa.

Wniosek: gdy król przeciwnika dojdzie do rogu, hetman przestaje się ruszać. Rusza się własny król.

(powrót do spisu)

Chciwe bicie ostatniego piona

Druga sytuacja: przeciwnik ma króla zamkniętego w rogu i jednego ruchomego piona. Ten pion to jego jedyny ruch. Zbicie go wygląda na czysty zysk, a kończy partię remisem.

Pozycja ułożona do tego artykułu: wieża może zbić piona albo dać mata.

Po 1.Wxb4 czarne nie mają ruchu, więc to pat. Tak samo działa 1.Wb3, które tylko blokuje piona. Białe wygrywają od razu ruchem 1.Wh1, bo to szach, a król nie ma pól. W tej pozycji oba błędy odbierają przeciwnikowi ostatni ruch, a mat odbiera go z szachem. Więcej o macie wieżą piszemy na stronie Mat królem i wieżą.

(powrót do spisu)

Hetman przeciw pionowi na przedostatniej linii

Pion o krok od przemiany nie ratuje obrońcy przed hetmanem, jeśli to pion centralny. Wyjątkiem są pion wieżowy i pion gońcowy, gdy król silniejszej strony stoi daleko. Obrońca ratuje się wtedy patem.

Pion wieżowy

Pozycja ułożona do tego artykułu: hetman przeciw pionowi a2, król białych daleko.

Po 1.Hb3+ czarne grają 1...Ka1. Król sam zasłania drogę własnemu pionowi, więc czarne nie mają ruchu. Białe muszą ruszyć hetmanem i zwolnić pole, bo każdy ruch królem to pat. Hetman szachuje dalej, król wraca do rogu i pozycja się powtarza. Tablica końcówek ocenia tę pozycję jako remis. Więcej o wyjątkach piona na skrajnej linii piszemy na stronie Pionek wieżowy.

Pion gońcowy

Z pionem na linii c albo f obrona jest podobna, ale działa inaczej. Król nie staje przed pionem, tylko ucieka do rogu i zostawia piona bez obrony:

Pozycja ułożona do tego artykułu: hetman przeciw pionowi c2, król białych daleko.

Po 1...Ka1 pion c2 wisi, ale jego zbicie to pat. Jeśli białe go nie zbiją, czarne grożą przemianą na c1. Tablica końcówek ocenia każdy ruch białych jako remis. Dla porównania: z pionem d2, przy tym samym ustawieniu króla i hetmana białych, tablica końcówek daje białym wygraną. Pion centralny nie daje obrońcy takiej ucieczki.

Kiedy król zdąży

Wszystko zmienia się, gdy król silniejszej strony jest blisko. Oto ta sama pozycja co po 1...Ka1, tylko król białych stoi na d2 i pilnuje pola przemiany:

Pozycja ułożona do tego artykułu: pion c2, król białych na d2.

Zarówno 1.Hxc2, jak i 1.Kxc2 to pat. Wygrywa spokojne 1.Hb4. Czarny król dostaje pole a2, czyli ruch, a białe w tym czasie biorą piona królem. Po 1...Ka2 2.Kxc2 Ka1 hetman daje mata na b1. Silnik i tablica końcówek wskazują ten sam plan: mat w trzech ruchach.

(powrót do spisu)

Szalona wieża

Pat może też być bronią obrońcy. Jeśli jego król nie ma ruchu, a jedyną ruchomą bierką jest wieża, wieża może szachować bez końca. Zbicie jej to pat, a ucieczka przed szachami bywa niemożliwa. Taką wieżę nazywa się szaloną.

Pozycja ułożona do tego artykułu: czarne mają wieżę przeciw hetmanowi.

Białe mają hetmana za wieżę, a jednak tablica końcówek ocenia pozycję jako remis. Zwykły ruch wieżą przegrywa, na przykład po 1...Wh3 pada mat 2.Ha8. Czarne szachują więc od razu: 1...Wf1+. Ważne jest, skąd padają szachy. Po 2.Kg2 szach 2...Wf2+ przegrywa, bo hetman bije wieżę na f2 i nie ma pata. Po 3.Kf3 szach 3...Wf1+ też przegrywa, bo król ucieka na e3. W tej pozycji wieża musi szachować tak, żeby król mógł ją zbić, a hetman nie.

Wniosek dla silniejszej strony jest ten sam co wcześniej. Zanim przeciwnik zostanie z samym królem i jedną bierką, trzeba sprawdzić, czy jego król ma jakikolwiek ruch. Jeśli nie ma, ta ostatnia bierka nie będzie się bronić, tylko atakować.

(powrót do spisu)

Typowy błąd: ruch na autopilocie

Wszystkie pozycje z tego artykułu łączy jedno. Pat pada po ruchu, który wyglądał najbardziej naturalnie: hetman bliżej króla, zbicie wolnego piona, zbicie wieży, która szachuje. W wygranej końcówce łatwo przestać liczyć, bo wynik wydaje się przesądzony. Ten spadek uwagi po wymianie figur opisujemy na stronie Rozpad w końcówce.

Dwie zasady wystarczą, żeby tego uniknąć. Pierwsza: przed każdym ruchem policz legalne ruchy przeciwnika po nim. Druga: gdy przeciwnikowi zostało jedno albo dwa pola, szukaj ruchu, który zostawia mu pole, i dopiero potem zamykaj sieć. Tak wygrywały białe w rogu i przy pionie c2. Uwaga: ruch królem też potrafi dać pata, jak 1.Kxc2 w pozycji z królem na d2.

Tę samą sytuację z punktu widzenia obrońcy, czyli sprawdzanie fortecy i możliwości pata, opisujemy w bibliotece wiedzy na stronie Forteca i bezpieczeństwo pata. Pozostałe końcówki, które warto znać, zebraliśmy w dziale Końcówki szachowe.

(powrót do spisu)